Siła wyższa (force majeure) w czasie stanu wojennego na Ukrainie: co musi wiedzieć biznes w 2026 roku
Krótko: Wojna sama w sobie nie zwalnia z odpowiedzialności za umowę podlegającą prawu ukraińskiemu. Według orzecznictwa Sądu Najwyższego Ukrainy strona musi udowodnić, że to właśnie okoliczności wojenne uniemożliwiły wykonanie konkretnego zobowiązania. Ogólne pismo Izby Handlowo-Przemysłowej Ukrainy z 28.02.2022 nie wystarcza, a świadectwo izby nie jest dowodem bezwarunkowym. Ponadto od 28.08.2025 nie obowiązuje Kodeks gospodarczy, a od 04.09.2025 ponownie biegnie przedawnienie.
Masz podobną sytuację? Opisz ją w formularzu – przygotujemy bezpłatną wycenę.
Po 24 lutego 2022 r. wiele firm powoływało się na wojnę, aby nie płacić kar za opóźnione dostawy czy płatności. Przez te lata ukraińskie sądy wypracowały jasne orzecznictwo, a przepisy się zmieniły: od sierpnia 2025 r. nie obowiązuje Kodeks gospodarczy Ukrainy, a od września 2025 r. ponownie biegnie przedawnienie. Poniżej wyjaśniamy, jak to działa w 2026 roku.
Artykuł dotyczy umów podlegających prawu ukraińskiemu. Jeśli umowa z ukraińskim kontrahentem podlega prawu polskiemu albo jest to międzynarodowa sprzedaż towarów objęta Konwencją wiedeńską (CISG), zwolnienie z odpowiedzialności ocenia się według tych przepisów – sprawdź klauzulę o prawie właściwym.
Czy wojna automatycznie zwalnia z odpowiedzialności za umowę?
Nie. Sąd Najwyższy Ukrainy konsekwentnie wskazuje, że stan wojenny, działania wojenne czy dewaluacja same w sobie nie zwalniają z wykonania zobowiązań. Decydujące znaczenie ma związek przyczynowo-skutkowy: strona musi udowodnić, że to właśnie te okoliczności uniemożliwiły wykonanie konkretnego zobowiązania (m.in. postanowienia Kasacyjnego Sądu Gospodarczego w składzie Sądu Najwyższego w sprawach nr 910/9258/20 z 01.06.2021, nr 922/2394/21 z 14.06.2022, nr 908/1620/22 z 12.10.2023).
Co sądy biorą pod uwagę w praktyce:
- jeśli firma nadal prowadziła działalność, samo powołanie się na stan wojenny nie pomoże (sprawy nr 916/628/22 z 03.08.2023, nr 910/6306/21 z 12.06.2024);
- siła wyższa nie zwalnia ze zobowiązań, których termin wykonania upłynął przed jej wystąpieniem (m.in. sprawa nr 912/750/22 z 07.06.2023);
- siła wyższa zwalnia z odpowiedzialności (kar umownych, odsetek karnych), ale nie z samego obowiązku wykonania zobowiązania.
Podstawą zwolnienia z odpowiedzialności jest obecnie art. 617 Kodeksu cywilnego Ukrainy (po ukraińsku): dłużnik zostaje zwolniony z odpowiedzialności, jeśli udowodni, że naruszenie nastąpiło wskutek przypadku lub siły wyższej.
Czy wystarczy ogólne pismo Izby Handlowo-Przemysłowej Ukrainy z 28.02.2022?
28 lutego 2022 r. Izba Handlowo-Przemysłowa Ukrainy opublikowała ogólne pismo nr 2024/2.0-7.1, w którym uznała agresję zbrojną Rosji za okoliczność siły wyższej. Według wyjaśnień izb handlowo-przemysłowych pismo obowiązuje przez okres stanu wojennego (po ukraińsku) i można je dołączyć do zawiadomienia kontrahenta.
Dla sądu jest to jednak z reguły niewystarczające. Sąd Najwyższy uznaje to pismo za dokument ogólny, a nie świadectwo dotyczące konkretnej umowy, i podkreśla, że każda strona musi udowodnić swoje okoliczności odrębnie (sprawy nr 906/540/22 z 07.06.2023, nr 910/7679/22 z 13.09.2023).
Kiedy potrzebne jest świadectwo izby i jak je uzyskać?
Świadectwo nie jest obowiązkowe i nie jest dowodem bezwarunkowym: sąd ocenia je razem z innymi dowodami, a siłę wyższą można udowodnić także bez świadectwa, chyba że umowa lub ustawa stanowi inaczej. Świadectwo jest jednak przydatne, gdy kontrahent nie uznaje siły wyższej albo trzeba udokumentować zniszczenie lub utratę mienia.
Procedurę poświadczenia określa Regulamin Izby Handlowo-Przemysłowej Ukrainy (uchwała Prezydium nr 44(5) z 18.12.2014, po ukraińsku):
| Co | Jak |
|---|---|
| Dokąd się zwrócić | Izba Handlowo-Przemysłowa Ukrainy lub regionalna izba handlowo-przemysłowa |
| Na co | Odrębnie na każdą umowę lub zobowiązanie |
| Dokumenty | Wniosek według wzoru (załączniki 1–4 do Regulaminu), dokumenty właściwych organów o zdarzeniu i jego dacie, kopie umowy i zawiadomienia kontrahenta, dokumenty potwierdzające umocowanie |
| Termin | Do 7 dni roboczych w zależności od liczby dokumentów i złożoności sprawy |
| Koszt | Płatne: rozpatrzenie dokumentów + poświadczenie. Małe przedsiębiorstwa mogą otrzymać świadectwo bezpłatnie, płacąc jedynie za rozpatrzenie dokumentów (7eminar, 11.09.2026, po ukraińsku) |
Ustawa nie przewiduje terminu na wystąpienie o świadectwo: można je uzyskać także po naruszeniu (sprawa nr 922/193/23 z 13.12.2023).
Jak i kiedy zawiadomić kontrahenta?
Zawiadomienie kontrahenta i wystąpienie do izby to dwie różne czynności. Drugą stronę warto zawiadomić jak najszybciej, na piśmie i z zachowaniem dowodu wysłania. Niedotrzymanie terminu zawiadomienia pozbawia prawa powołania się na siłę wyższą tylko wtedy, gdy wprost przewiduje to umowa (sprawy nr 904/5328/21 z 22.06.2022, nr 924/75/23 z 14.09.2023). Dlatego sprawdź klauzulę o sile wyższej w każdej umowie.
Co zmieniło się po uchyleniu Kodeksu gospodarczego Ukrainy?
Z dniem 28 sierpnia 2025 r. Kodeks gospodarczy Ukrainy utracił moc (ustawa nr 4196-IX, po ukraińsku). Głównym źródłem regulacji stosunków gospodarczych stał się Kodeks cywilny Ukrainy.
Umowy zawarte wcześniej pozostają ważne. Jeśli jednak odsyłają do przepisów Kodeksu gospodarczego (np. o sankcjach gospodarczych czy sile wyższej), przepisy te nie mają już zastosowania – stosuje się odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego i ustaw szczególnych. Takie umowy warto zaktualizować, zwłaszcza postanowienia o odpowiedzialności i sile wyższej.
Czy przedawnienie obecnie biegnie?
Tak. 4 września 2025 r. weszła w życie ustawa nr 4434-IX (po ukraińsku), która uchyliła zawieszenie biegu przedawnienia na czas stanu wojennego. Terminy ponownie biegną:
- ogólny termin przedawnienia – 3 lata;
- dla niektórych roszczeń, m.in. o zapłatę kary umownej – 1 rok.
W przypadku długów, których termin płatności przypadł w okresie zawieszenia, trzyletni termin co do zasady liczy się od 04.09.2025 (obliczenia i przykłady, po ukraińsku). Sprawdź należności od ukraińskich kontrahentów: część terminów może upłynąć już w 2026 roku. Więcej o dochodzeniu należności – w artykule Windykacja sądowa na Ukrainie.
Co firma powinna zrobić teraz
- Przejrzyj umowy: klauzule o sile wyższej, terminy zawiadomienia, wymogi dotyczące świadectwa, prawo właściwe, odesłania do Kodeksu gospodarczego Ukrainy.
- Gromadź dowody wpływu okoliczności wojennych na konkretne zobowiązanie: akty organów władzy, korespondencję, dokumenty o zniszczeniu mienia czy wstrzymaniu logistyki.
- Zawiadamiaj kontrahenta na piśmie i bez zwłoki.
- Uzyskaj świadectwo izby na konkretną umowę, jeśli spodziewasz się sporu.
- Policz przedawnienie przeterminowanych należności i oceń, czy nie należy działać już teraz.
Jeśli wykonanie umowy jest możliwe, ale stało się znacznie bardziej uciążliwe, rozważ inny mechanizm – zmianę lub rozwiązanie umowy z powodu istotnej zmiany okoliczności (art. 652 Kodeksu cywilnego Ukrainy, po ukraińsku).
Źródła
Wszystkie źródła są w języku ukraińskim.
- Okoliczności siły wyższej w warunkach stanu wojennego: orzecznictwo Sądu Najwyższego, 14.10.2024
- Sąd Najwyższy: Kodeks gospodarczy Ukrainy utracił moc
- Regulamin poświadczania okoliczności siły wyższej przez Izbę Handlowo-Przemysłową Ukrainy
- Świadectwo izby o sile wyższej: w jakich przypadkach jest potrzebne, 11.09.2026
- Wznowienie biegu przedawnienia: ustawa nr 4434-IX
Najczęściej zadawane pytania
Czy wojna jest automatycznie siłą wyższą?
Nie. Sąd Najwyższy Ukrainy przyjmuje, że stan wojenny sam w sobie nie zwalnia z wykonania zobowiązań ani z odpowiedzialności. Strona musi udowodnić, że okoliczności wojenne uniemożliwiły wykonanie właśnie jej konkretnego zobowiązania.
Czy wystarczy pismo Izby Handlowo-Przemysłowej Ukrainy z 28.02.2022?
Dla sądu z reguły nie. Sąd Najwyższy uznaje to pismo za dokument ogólny, a nie świadectwo dotyczące konkretnej umowy; każda strona musi udowodnić swoje okoliczności odrębnie.
Czy świadectwo izby o sile wyższej jest obowiązkowe?
Nie, chyba że umowa lub ustawa stanowi inaczej. Świadectwo nie jest jedynym ani bezwarunkowym dowodem: sąd ocenia je razem z innymi dowodami, a siłę wyższą można udowodnić także bez niego.
Ile trwa uzyskanie świadectwa i czy jest płatne?
Poświadczenie jest płatne, a rozpatrzenie wniosku trwa do 7 dni roboczych w zależności od liczby dokumentów. Małe przedsiębiorstwa mogą otrzymać świadectwo bezpłatnie, płacąc jedynie za rozpatrzenie dokumentów.
Co z umowami, które odsyłają do Kodeksu gospodarczego Ukrainy?
Od 28.08.2025 Kodeks gospodarczy nie obowiązuje. Umowy zawarte wcześniej pozostają ważne, ale zamiast przepisów tego kodeksu stosuje się odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego Ukrainy. Takie umowy warto zaktualizować.
Czy można jeszcze odzyskać dług, którego termin płatności przypadł w czasie wojny?
Przedawnienie ponownie biegnie od 04.09.2025. W przypadku długów wymagalnych w okresie zawieszenia trzyletni termin co do zasady liczy się od tej daty, ale każdą sprawę trzeba policzyć indywidualnie.
Czy te zasady dotyczą każdej umowy z ukraińskim kontrahentem?
Nie. Artykuł opisuje prawo ukraińskie. Jeśli umowa podlega prawu polskiemu albo jest to międzynarodowa sprzedaż towarów objęta Konwencją wiedeńską (CISG), zwolnienie z odpowiedzialności ocenia się według tych przepisów.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz sytuację – eksperci AGENSTI LEGAL & TAX przygotują bezpłatną wycenę usługi.
Zadaj pytanie